پایاننامه نویسی در حوزه؛ از اشکالات رایج تا توصیه اساتید
حوزه/ «نشست بررسی وضعیت پایاننامه نویسی در حوزه» با حضور «حجت الاسلام والمسلمین کمال الدین مظلومی زاده، دکترای فلسفه تعلیم و تربیت» و «حجت الاسلام والمسلمین سید موسی موسوی، دکترای تخصصی مطالعات زنان» در رسانه رسمی حوزه برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، یکی از پر فراز و نشیب ترین مراحل علمی برای یک طلبه یا دانشجو، پایاننامه نویسی است که مشکلات و چالش هایی را به دنبال دارد و به همین دلیل «نشست بررسی وضعیت پایاننامه نویسی در حوزه» را با حضور «حجت الاسلام والمسلمین کمال الدین مظلومی زاده، دکترای فلسفه تعلیم و تربیت» و «حجت الاسلام والمسلمین سید موسی موسوی، دکترای تخصصی مطالعات زنان» در رسانه رسمی حوزه های علمیه برگزار کردیم تا از نظرات پیشنهادی و کارشناسی این دو استاد راهنما و داور پایاننامه های حوزوی با هدف کمک و ارائه راهکار و پیشنهاد به طلاب و فضلا و همچنین مسئولان حوزوی استفاده نماییم.
مطالبی که ملاحظه می فرمایید، مشروح سخنان این دو استاد حوزه است که تقدیم نگاه شما مخاطبان محترم می شود:
* در ابتدا تعریفی از پایاننامه ارائه نموده و بفرمایید که چرا باید پایاننامه نوشت؟
– حجت الاسلام والمسلمین مظلومیزاده
بسم الله الرحمن الرحیم
در طلیعهی سخن اولاً از برگزاری این نشست تشکر کنم، نشست خیلی بهجایی است و انشاءالله در ارتقای تحقیق و پژوهش حوزوی مایهی برکت باشد.
به نظر بنده میرسد که بحث را در سه محور کلی میتوان دنبال کرد؛ بحث چیستی، چرایی و چگونگی فضا و روند و فرآیند پایاننامهنویسی.
اگر این سه محور دقیق بررسی شود فکر میکنم یک بحث جامعی شود.
در بحث چیستی باید بگوییم که پایاننامه، بررسی موضوع یا سؤالی که از راه تجزیه و تحلیل علمی یا تجارب عملی یا آزمایشی به آن پاسخ میدهند.
پایاننامه کارشناسی ارشد گاهی میتواند ارائه نتایج پژوهشی توسعه گونه در مطالعات و تحقیقات پیشین باشد اما «تز» یا «رساله» که در مقطع سطح چهار حوزه یا دکتری دانشگاه است، لزوماً باید نتایج حاصل از پژوهش ایدهای نوین یا ارائه راه حلی برای مسئلهای که تاکنون حل نشده بودهاست، باشد و یک بحث اجتهادی و تحلیلی باید ارائه شود.
به طور کلی، هدف، پیشبرد علم از جهت توسعه و نوآوری است که عرض کردم توسعهی آن مربوط به فضای کارشناسی است و نوآوری هم مربوط به تز و دکتری و تعبیری که در حوزه داریم همان سطح ۴ خواهد بود.
* بسیاری از طلاب برای شروع پایان نامه نویسی با مشکلاتی مواجه بوده و اطلاعات دقیقی ندارند که از کجا باید این فرایند را آغاز نمایند. چه نکات و توصیه هایی در این راستا وجود دارد؟
– حجت الاسلام والمسلمین موسوی
بسم الله الرحمن الرحیم
بنده هم در ابتدا به نوبهی خودم از شما و همکارانتان تشکر میکنم.
من در راستای فرمایش استاد مظلومی زاده، نکتهای را بگویم و به آن جوابی که شما از آن سؤال به دنبال آن هستید برسم.
پایاننامه در حوزهی علمیه یک پژوهشی غیر از بحث آموزشی است؛ به این معنا که ما در نظام آموزشی یک مرحله و مقطع آموزشی را داریم که از طریق استاد ارائه میشود و طلبه یا دانشجو آن را اخذ میکند و یک مرحله یا یک مقطع دیگر پژوهش است که از طرف دانشجو یا طلبه ارائه میشود. یعنی ارائهی آموزش از جانب استاد و ارائهی پژوهش از جانب طلبه و دانشجو صورت میگیرد و عناوین مختلفی را هم به این پژوهشها میدهند، شاید تحت عنوان پایاننامه باشد، شاید تحت عنوان یک مقاله باشد، شاید تحت عنوان یک رسالهی علمی باشد.
اینکه طلبه در حوزه چه کند که با این وظیفهی خودش آشنا شود؛ یعنی با آن بُعد پژوهش آشنا شود، یکسری پیشنهادات و راهکارها هستند که میتواند ناظر به حوزهی علمیه باشد و یکسری پیشنهادات میتواند برای خود طلبه باشد.
اولین راهکاری که از نظام آموزشی و از نظام حوزه باید اتفاق بیفتد، این است که آموزشهای خودمان را در حوزه باید پژوهشمحور کنیم. یکی از دلائلی که طلاب در مقطع پایاننامهنویسی دچار مشکل میشوند همین است.
به تعبیر روانتر عرض کنم؛ ما در حوزه، همانطور که برای آموزش سطحبندی قائل هستیم و میگوییم مقدمات، سطح ۱، سطح ۲، سطح ۳ و سطح ۴ و همهی اینها بُعد آموزشی را در نظر دارند، علی القاعده و بالتبع برای پژوهش هم باید همین سطحبندی را قائل شویم؛ یعنی پژوهش در سطح مقدمات، پژوهش در سطح ۱، سطح ۲، سطح ۳ و سطح ۴.
ما برای سطح مقدمات و سطح ۱ و ۲، صرفاً چون استادمحور و آموزشمحور کار میکنیم، این امر باعث میشود طلبهای که به سطح ۳ میرسد در ذهن خودش و در اطلاعات خودش و در دانشی که دارد، فکر کند که دانش پژوهشی لازم را برای پژوهش سطح ۳ ندارد، چون پژوهش سطح ۲ و سطح ۱ را طی نکرده است؛ لذا الحمدلله دوستان چند سالی است که آموزش پژوهشمحور را از همان مدارس شروع کردهاند و بنده هم اطلاع دارم؛ لکن با برنامهریزی دقیقتر میتوان هم به این امر سرعت بخشید و هم کیفیت آن را بالا برد.
اما اینکه طلبه باید چه کند؟ استاد مظلومی زاده بیان کردند که پژوهش در حقیقت پاسخ به یک سؤال است و اینکه یک سؤالی در ذهن پژوهشگر یا طلبه ایجاد میشود که میخواهد به آن پاسخ دهد.
یکی از کارهایی که طلبه در انتخاب موضوع در همان اول و اینکه از کجا شروع کند، باید این باشد که در طول تحصیلی که دارد ۱۰ سال در حوزه انجام میدهد، چون پایاننامهی حوزه از پایهی ۱۰ شروع میشود، او باید به خودش مراجعه کند که چه سؤالات علمی برای او مطرح شده که برای این سؤال علمی در مطالعه پاسخی پیدا نکرده است. چون تفاوت پژوهش و مطالعه هم همین است.
ما در پژوهش میگوییم که شما با نوشتن باید به پاسخ سؤال برسید ولی شاید سؤالی باشد که این سؤال را بتوان با یک روز مطالعه به دست آورد. این دیگر نیازی به کار پژوهشی ندارد و لذا در عناوین که بعضاً طلاب به مشکل برمیخورند به این علت است.
میگویند که این سؤال برای من ایجاد شده است. میگویم: خیلی خوب است که این سؤال برای شما ایجاد شده است. اما میتوانی جواب این سؤال را با یکی، دو روز مطالعه پیدا کنی یا نه؟ میگوید: بله. میگویم: پس نمیتوان برای آن پژوهشی انجام داد. چرا؟ چون جواب سؤال شما روشن است و برای شما مجهول است. یعنی نیازی به نوشتن نیست که جواب آن را پیدا کنید.
لذا پیشنهاد عینی و عملی من به طلبه این است که در طول تحصیل خودش حداقل در سطوح عالی – حالا مقدمات را کنار بگذاریم – آن سؤالاتی که برای خودش مطرح میشود و به تعبیر اساتید پژوهشی، مسئلههایی که برای او ایجاد میشود، آن مسائل را احصاء کند و هر ساله اینها را بهروزرسانی کند که در این سال درسی، چه مسائلی برای من ایجاد شد و هنوز به جواب آن نرسیدم. در ابعاد مختلف هم میتواند این قضیه باشد.
اگر این اتفاق بیفتد، در زمانی که به مقطع پایاننامه میرسد، یعنی پایهی ۱۰ را که تمام کرد، مجموعهای از مسائل برای این شخص پیش آمده که میخواهد الان برای آنها با نوشتن پاسخ پیدا کند. این شخص تا سه مورد از آن مسائل را میتواند برای مدارج علمی و حوزهی علمیه ارائه دهد و پایاننامهاش را با یک موضوع مشخص و مسئلهی مشخص تقدیم نماید.
لذا برای این سؤال شما یک جواب برای خود نهاد حوزه و آموزش میتوان داد که عرض کردم دروس پژوهشمحور شود و یک پیشنهاد هم برای فضلای گرامی بود که بتوانند از این حالت سردرگمی درآیند و مراجعه بسیاری از طلاب در خصوص همین موضوع است.
برخی از طلاب عزیز ما متوجه نیستند که من الان باید چه کنم و چه موضوعی بدهم. دلیل این است که مسائل برای او روشن نیست. مسئله برای او ایجاد نشده است و یا اگر مسئلهای هم ایجاد شده است، از کنار آن رد شده است. اگر این اتفاق بیفتد مطلوب خواهد بود.
