آذر ۲۰, ۱۳۹۷

Select your Top Menu from wp menus
نگاه اسلام و فمینیسم به تفاوت های زن و مرد (بخش دوم و پایانی)

نگاه اسلام و فمینیسم به تفاوت های زن و مرد (بخش دوم و پایانی)

نگاه اسلام و فمینیسم به تفاوت های زن و مرد (بخش دوم و پایانی)Reviewed by مدیر on May 27Rating:

اسلام و تفاوت زن و مرد در عقل و استعداد

معیار برتری عقلانی، عقلی است که روایات ترسیم کرده اند: عقل آن چیزى است که به سبب آن خداى متعال عبادت شده و بهشت کسب شود.عقلی که برای عبادت، تقوا، قرب الهی و کمالات معنوی و روحی است، مایه ی برتری است. این نوع عقل نیز به روح انسانی و قابلیت آن باز می-گردد و از این جهت، زن و مرد همانند و مشترکند.

چکیده

تفاوت های موجود بین زن و مرد از جمله مباحث مطرح در حوزه ی مطالعات زنان است. زن و مرد در دو نظام تکوین و تشریع تفاوت هایی دارند. تفاوت های تکوینی در سه بعد بیولوژی، روحی ـ روانی و عقل و استعداد نمود می یابد. در نظام تشریع و قانون-گذاری نیز تفاوت یا عدم تفاوت زن و مرد معرکه آراء است. فمینست ها ـ با شاخه ها و گرایش های مختلفی که دارند ـ برخی از تفاوت ها را در دو نظام تکوین و تشریع پذیرفته اند و برخی را نپذیرفته اند و برآنند که بین زن و مرد به ویژه در نظام تشریع فرقی نیست؛ اما دین اسلام به تفاوت های زن و مرد در نظام تکوین اذعان دارد و به تبع آن در نظام تشریع تفاوت هایی را برای دو جنس قائل شده است که البته این تفاوت ها به معنای برتری جنسی بر جنس دیگر نیست.

در قسمت اول مقاله تفاوت های زن و مرد در نظام تکوین، تفاوت های بیولوژی زن و مرد، تفاوت های روانی زن و مرد، تفاوت در هوش و استعداد، تفاوت زن و مرد در نظام تشریع، پذیرش یا انکار تفاوت-ها؟، روی کرد فمینیستی به تفاوت زن و مرد مورد بحث قرار گرفت و در این قسمت نیز نظریه ی اسلام درباره ی تفاوت زن و مرد، اسلام و تفاوت زن و مرد در عقل و استعداد به تفصیل بحث خواهد شد:

نظریه ی اسلام درباره ی تفاوت زن و مرد

با تأمل در آیات و روایات چنین به نظر می رسد که زن و مرد در اصل هویت انسانی و ویژگی های لازم نوع انسانی برابرند؛ اما تفاوت های زیستی، روانی و احساسات در زن و مرد وجود دارد. به دلیل همین تفاوت های تکوینی، تشابه حقوقی این دو جنس امکان-پذیر نیست و در مقام تشریع نیز با هم تفاوت خواهند داشت.

استاد مطهری در این باره می گوید:از نظر اسلام هرگز مطرح نیست که آیا زن و مرد دو انسان متساوی در انسانیت هستند یا نه. از نظر اسلام زن و مرد هر دو انسانند و از حقوق انسانی متساوی بهره مندند. آن چه از نظر اسلام مطرح است این است که زن و مرد به دلیل این که یکی زن است و دیگری مرد، در جهات زیادی مشابه یکدیگر نیستند، جهان برای آن ها یک جور نیست، خلقت و طبیعت آن ها را یک نواخت نخواسته است و همین جهت ایجاب می کند که از لحاظ بسیاری از حقوق و تکالیف و مجازات ها وضع مشابهی نداشته باشند.۲۳

از دیدگاه اسلام خدای حکیم به مقتضای بقای نسل، انسان را به دو صنف زن و مرد تقسیم کرده است و تفاوت در برخی خصلت ها لازمه ی چنین تقسیمی است.۲۴بی شک اختلاف در خلقت وجود دارد؛ همان طور که خداوند می فرماید: «وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوارا؛۲۵ در حالى که شما را در مراحل و حالاتى گوناگون آفریده‏». خداوند خلقت و طبیعت زن و مرد را یک نواخت نخواسته است. از منظر دین مقدس اسلام این تفاوت ها به هیچ وجه نقص برای دو جنس نیست؛ بلکه تناسب است. در برخی امور مرد نیازمند زن و در پاره ای از امور نیز زن نیازمند مرد است.

پیش تر هم اشاره شد، که این دو موجود از منظر اسلام در بُعد عاطفی نیز با هم متفاوت هستند؛ همان گونه که مولای متقیان علی(ع) در توصیف روحیات زن می فرماید: «اَلْمَرْاَةُ تَکْتُمُ الْحُبَّ اَرْبَعینَ سَنَةً، وَ لاتَکْتُمُ الْبُغْضَ سَاعَةً واحِدَةً»۲۶ زن چون کانون حیا است عشق و محبّت را ممکن است چهل سال در دل پنهان نگه دارد؛ امّا ناراحتی و کینه را یک ساعت هم تحمل نمی کند چون کانون عاطفه است.

شهید مطهری در این زمینه می فرماید: زن از جنبه ی مالی و مادی نیازمند به مرد آفریده شده است و مرد از جنبه ی روحی. زن بدون اتکاء به مرد نمى‏تواند نیازهاى فراوان مادى خود را- که چندین برابر مرد است- رفع کند.۲۷ به هر حال تفاوت های زن و مرد تناسب است؛ نه نقص و کمال. قانون خلقت خواسته است با این تفاوت ها تناسب بیشتری میان زن و مرد – که قطعاً برای زندگی مشترک ساخته شده اند و مجرد زیستن انحراف از قانون خلقت است– به وجود آورد.۲۸

تفاوت ظاهری و جسمی زن و مرد، نشان از آن دارد که آن دو با تقسیم کار میان یکدیگر و هم افزایی در رشد و توسعه نهاد خانواده و نهاد جامعه همکاری کنند و همان گونه که در نظام خانواده برخی فعالیت های زن و مرد اختصاصی و برخی مشترک می باشد در نظام اجتماعی نیز با توجه به ویژگی های جسمی و روحی زن و مرد؛ برخی عرصه ها اختصاصی است و برخی کارها با همدلی و همراهی و تعاون انجام می پذیرد. چرا باید تفاوت ها را مبنی بر نقص یکی و کامل تر بودن دیگری تفسیر کرد؟

مثل این می ماند که چون چشم متفاوت از گوش است، چشم را عضوی ناقص و گوش را کامل بدانیم! حال آن که هریک از این دو، کارکرد و وظایف متفاوتی دارند و در صورت نبود هریک خللی بر پیکره ی اصلی انسان وارد می شود. هر انسان عاقلی باور دارد که با وجود تفاوت های جسمی و روحی باید تکالیف و حقوق نیز متفاوت و متناسب با استعدادها باشند؛ از این رو در اسلام احکام و قوانین ویژه ای و گاه متفاوتی برای زن و مرد یا پدر و مادر تعیین شده است.

آن چه آمد تفاوت های تکوینی در دو بعد جسمی و روانی زن و مرد بود که در نهایت به این نتیجه می رسیم که طبق نظر اسلام تفاوت جسمی و روحی در زن و مرد وجود دارد و این تفاوت «تناسب است نه نقصان».بررسی نظر اسلام درباره ی تفاوت هوش و استعداد زن و مرد نیز به بحث جداگانه ای نیاز دارد که به آن می پردازیم.

اسلام و تفاوت زن و مرد در عقل و استعداد

این بحث از این جهت بیشتر مورد توجه نظریه-پردازان قرار گرفته است که در برخى از منابع روایی به ظاهر سخن از نقصان عقلى زنان به میان آمده است. در میان احادیث، سخن امام على امیرالمومنین(ع) در خطبه ی هشتادم نهج‏البلاغه معروف‏تر از دیگر روایات است، حضرت در این خطبه می فرماید: «مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِیمَانِ، نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ، نَوَاقِصُ الْعُقُول….؛۲۹ مردم! ایمان زنان ناتمام است، بهره ی آنان ناتمام و عقل و خرد ایشان ناتمام است…».

درباره ی این دسته از روایات سخن بسیار گفته شده است. برخی از بزرگان همچون آیت الله جوادی آملی برآنند که این روایات طبق شرایط خاصی صادر شده-اند و نباید این ها را قضیه کلی دانست.۳۰ ایشان می فرماید: اگر در شرایط خاصی در بعضی احادیث از گروه مخصوصی مدحی یا قدحی به عمل آمده است، نباید این ها را قضایایی طبیعی یا حقیقی تلقی کرد یا مبنای اصلی از اصول کلی و اساس اندیشه‏ای اسلامی قرار داد و تشخیص این احادیث به عهده فقیه اسلام‏شناس است. ۳۱

برخی نیز سند این روایات را چنان دارای اشکال دانسته اند که حتی آن ها را مجعول خوانده و ادعا کرده اند این روایات از اسرائلیات به شمار می-روند.۳۲عده ای از صاحب نظران نیز ضمن پرداختن به این روایات گفته اند: در اصطلاح عقل به یکى از سه معناى زیر به‏کار رفته است که در حقیقت سه بُعد از فعالیّت قوه ی عاقله‏اند:

  1. عقل نظرى: مراد از عقل نظرى قوه‏اى است که متکفل درک انسان از جهان واقع است که از جمله درک بدیهیات و ترتیب مقدمات براى استنتاج امور نظرى است.
  1. عقل عملى: عقل عملى به معناى درک حسن و قبح اشیا است؛ به کمک عقل مى‏توان خیرات را از شرور تشخیص داد.
  1. عقل ابزارى: قدرت برنامه‏ریزى و تمشیت امور براى رسیدن به هدف مطلوب را عقل ابزارى یا عقل معاش گفته‏اند.

نقص عقل در این جا بدان معناست که قدرت مدیریت و برنامه‏ریزى و تدبیر امور به حسب غالب، در مردان بیشتر است. شاید فضیلتى که در قرآن براى مردان ذکر شده و آن را علّت سرپرستى مرد در خانواده شمرده است، اشاره به همین عقل ابزارى باشد.۳۳

سخنان دیگری نیز مانند تفاوت حجم مغز و جمجمه ی زن و مرد یا سخنان دیگر نیز در توجیه این دسته از روایات صادر شده است که ذکر و تحلیل آن ها نیازمند پژوهش‏هاى مفصل‏تر و مجالى وسیع‏تر است و از پرداختن به آن ها می پرهیزیم.با اشاره به این نظریه ها درمی یابیم که نظریه-پردازان مسلمان، به صورت مطلق نقصان عقلی زن را نمی پذیرند و این وجه مشترک بین همه ی نظریه-پردازان است. چه بسا مواردی باشد که قدرت عقل زن بیشتر از عقل مرد باشد؛ همان گونه که علامه طباطبایی می فرماید:

یک زنى که درجه‏اى از درجات بالاى ایمان را دارد، و یا سرشار از علم است، و یا عقلى پخته و وزین دارد، و یا سهم بیشترى از فضائل اخلاقى را داراست، چنین زنى در اسلام ذاتاً گرامى‏تر و از حیث درجه بلندتر از مردى است که هم طراز او نیست؛ حال آن مرد هر که مى‏خواهد باشد، پس هیچ کرامت و مزیتى نیست، مگر تنها به تقوا و فضیلت.۳۴

این که گفته شد چنین روایاتی قضایای شخصیه اند، شاید نظر حضرت آیت الله جوادی آملی، درباره ی این روایت خاص باشد و با وجود روایات گوناگون دیگر، باز شبهه ی نقصان عقل زن باقی است که باید به آن پرداخت؛ از این رو خود ایشان نیز در کتاب زن در آیینه جلال و جمال به آن اشاره کرده است. درباره ی سند این روایات ـ با وجود جای بحث تخصصی درباره ی سند و تأمل سندی ـ می توان گفت که تعدد این دسته از روایات، ما را وامی دارد تا درباره ی محتوای این روایات سخن بگوییم و همه ی صورت مسئله را پاک نکرده و با مخدوش جلوه دادن سند از محتوای آن ها دست نکشیم.

درباره ی سخن برخی از صاحب نظران هم که در ضمن تقسیم عقل به نظری و عملی و ابزاری، تفاوت زن و مرد را در عقل ابزاری دانسته اند؛ باید گفت که تقسیم عقل به سه شاخه، مناسب به نظر نمی رسد؛ به تعبیر دیگر عقل ابزاری قسیم عقل عملی و نظری نیست، بلکه عقل از منظر نظری و عملی به دو دسته ی عملی و نظری تقسیم می شود.

عقل نظری همواره کلیات را ادراک می‌کند؛ چه کلیاتی که مربوط به اعمال و افعال اختیاری انسان است؛ مانند حسن عدل و قبح ظلم و چه کلیات مربوط به نظر و واقعیات نفس الامری، مانند خدا و صفات ذاتی الهی. کار عقل عملی نیز، اندیشه در امور جزئی است برای استفاده عملی از آن. نتیجه چنین دیدگاهی این است که انسان دو قوه دارد: قوه‌ای که مخصوص ادراک کلیات است (عقل نظری) و دیگری قوه‌ای که مربوط به جزئیات عملی است (عقل عملی).۳۵

درباره ی این روایات نیز احتمال دارد که مراد از نقصان عقل در آن ها عقل عملی باشد؛ نه عقل نظری، البته این ادعا نیز موجبه کلیه نیست؛ زیرا همان-طور که در فرمایش علامه طباطبایی گذشت، در برخی از موارد قدرت تعقل زن می تواند بیشتر از مرد باشد. در متون دینی نیز این گونه نیست که زنان به صورت کلی ناقص العقل معرفی شده باشند. حضرت علی(ع) در سخنی می فرماید: «إِیَّاکَ وَ مُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ إِلَّا مَنْ جَرَّبْتَ بِکَمَالِ عَقْلٍ…؛۳۶ برحذر می دارم تو را از مشورت با زنان، مگر آن زنانی که به دارا بودن کمال عقل تجربه شده اند…». از این روایت استفاده می شود که زنان همیشه و به صورت کلی ناقص العقل معرفی نشده اند.

از طرفی نیز جملاتی دیگر از حضرت علی(ع) وجود دارد که مؤید این معناست که بشر با رفتارهای ارادی خود قادر است عقل خویش را تکامل بخشیده و نقص آن را برطرف سازد. از آن حضرت روایت شده که: «الْعِلْمُ یَدُلُّ عَلَى الْعَقْلِ فَمَنْ عَقِلَ عَلِمَ فَمَنْ عَلِمَ عَقِل‏۳۷؛ علم دلالت بر عقل می کند، پس هر که خرد بورزد آگاه می شود و هر که عالم است صاحب عقل می باشد».

با توجه به این که مطابق کلام پیامبر(ص) طلب علم بر هر زن و مرد مسلمانی واجب شمرده شده است: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَه»،۳۸ اگر زنان به فرمان رسول خدا(ص) گوش داده و علم بیاموزند، عاقل نیز خواهند بود. در روایت دیگری حضرت امیرالمومنین(ع) می فرماید: «حَدُّ الْعَقْلِ الِانْفِصَالُ عَنِ الْفَانِی وَ الِاتِّصَالُ بِالْبَاقِی‏؛۳۹ بالاترین میزان عقل، انفصال از فانی و اتصال به باقی است». اگر نگوییم که زنان به دلیل لطافت روحی خویش، استعداد بیشتری در «فصل» از فانی و «وصل» به بقا دارند باید گفت زنان و مردان در این امر دارای استعداد یک سانی دارند.

در آخر باید گفت که معیار برتری عقلانی، عقلی است که روایات ترسیم کرده اند: «العقل ما عُبِدَ بِه الرّحمنُ و اکتُسِبَ به الجَنانُ؛۴۰ عقل آن چیزى است که به سبب آن خداى متعال عبادت شده و بهشت کسب شود». عقلی که برای عبادت، تقوا، قرب الهی و کمالات معنوی و روحی است، مایه ی برتری است. این نوع عقل نیز به روح انسانی و قابلیت آن باز می-گردد و از این جهت، زن و مرد همانند و مشترکند.

روایات فراوان دیگری نیز معیار سنجش عقل انسان-ها را اموری چون حسن خلق۴۱، میانه روی، اطاعت الهی، تقوا و …۴۲ قرار داده که زن و مرد در کسب آن برابرند و چیز دیگری غیر از این ها مایه برتری نیست.غالب مردان نیز زمانی که تحت تاثیر عواطف شدیدی چون غم، شادی، غضب، شهوت و ترس قرار می گیرند، قدرت تفکر، دوراندیشی و داوری صحیح را از دست می دهند.

همه ی سخن این است که دست آفرینش، برای مکمل بودن دو جنس زن و مرد تفاوت هایی در خلقت ایجاد کرده است. همان گونه که ضعف عاطفی مرد امری مسلم است و نقصی برای مرد یا کمالی برای زن به حساب نمی آید، ضعف عقلی زن نیز، نقصی برای او و کمالی برای مرد شمرده نمی شود. خالق حکیم، از خلقت انسان یک هدف دارد و خصوصیات زن و مرد در رسیدن به آن، مشترک است و همین طور از خلقت جنس زن و مرد غرض ویژه ای دارد. مرد را برای مقصود خاص آفریده و اندام مناسب، و قدرت لازم و عقل متناسب با آن را در اختیار او قرار داده است؛ به همین شکل زن را نیز برای غرضی آفریده و اندام مناسب، روحیه، عاطفه و سایر خصوصیات لازم را به او عطا فرموده است.این گونه است که هیچ کدام از این ویژگی ها نقص شمرده نمی شود؛ بلکه می توان در آن ها نهایت تناسب را دید.

پی نوشت:

 

  1. مطهری مرتضی، «مجموعه آثار» ج۱۹، ص۱۳۷٫
  1. مهریزی مهدی، «شخصیت و حقوق زن در اسلام»، ص۶۸٫
  1. نوح۷۱، آیه ی ۱۴
  1. ابن ابی الحدید، «شرح نهج البلاغه» ج۲۰، ص۲۹۱٫
  1. مطهری مرتضی، «مجموعه آثار» ج۱۹، ص۲۲۳٫
  1. مطهری مرتضی، همان، ص۱۷۵٫
  1. سید رضی «نهج البلاغه»، خطبه ی ۸۰٫
  1. مثل همین روایت مذکور که در جریان جنگ جمل از حضرت امیرالمومنین(ع) صادر شده است.
  1. جوادی آملی، عبدالله «زن در آینه ی جلال و جمال» ص۳۳۲٫
  1. کدیور جمیله، «زن»، ص۵۷٫
  1. ر.ک: زیبایى‏نژاد محمدرضا و سبحانى محمدتقی «درآمدى بر نظام شخصیت زن در اسلام (بررسى مقایسه‏اى دیدگاه اسلام و غرب)» ص۷۳ و ۷۲٫
  1. طباطبایی محمدحسین «المیزان فی تفسیر القرآن» ج‏۲، ص۲۷۰٫
  1. مصباح یزدی محمد تقی، «فلسفه اخلاق»، ص۹۶٫
  1. مجلسی «بحار الانوار» ج ۱۰۰ ص۲۵۳؛ و کراجی ابوالفتح «کنزالفوائد» ج۱، ص۳۷۶٫
  1. تمیمى آمدى عبد الواحد،‏« تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏ » ص۴۳٫
  1. پاینده‏ ابوالقاسم «نهج الفصاحه» ص۵۵۷٫
  1. تمیمى آمدى عبد الواحد،‏« تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏ » ص۵۱٫

شیخ کلینی، «اصول کافی» ج۱، ص۱۱٫

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:أَکْمَلُ النَّاسِ عَقْلًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً. (اصول کافی باب عقل و جهل)

قال رسول الله(ص): أَکْمَلُ‏ النَّاسِ‏ عَقْلًا أَخْوَفُهُمْ لِلَّهِ وَ أَطْوَعُهُمْ لَهُ وَ أَنْقَصُ النَّاسِ عَقْلًا أَخْوَفُهُمْ لِلسُّلْطَانِ وَ أَطْوَعُهُمْ لَه‏ تحف العقول، النص، ص۵۰٫

About The Author

سلام؛ جهت مراجعات راهنمایی و مشاوره پایان نامه ها فقط در روزهای یکشنبه و پنج شنبه به صورت حضوری در مجتمع آموزش عالی شهید صدوقی ساعت 11 تا آخر وقت اداری، خدمت عزیزان هستم

Related posts

1 Comment

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *